بازارگاهى شد براى كسانى كه در سفرها در پى سودند و بارگاهى براى افكندن بارها . مردم ، شتابان روى به بيت الحرام آوردند . از بيابانهاى بىآب و گياه و از عمق درّه‌هاى ژرف و جزيره‌هاى پراكنده و درياها . تا از روى خوارى شانه‌هاى خود را بجنبانند و گرد آن بگردند و آواز به تهليل ( 1 ) بردارند . موى پريشان و خاكآلود ، نه دوان و نه آهسته گام بردارند جامه‌ها از تن به در كنند و با رها كردن موى ، چهرهء نيكوى خود را زشت نمايند . اين است آزمايش بزرگ و امتحانى سخت و آزمونى آشكار . خداوند آن را سبب رحمت خود ساخت و وسيلهء رسيدن به بهشت خويش . اگر خداى مىخواست بيت الحرام خود را و پرستشگاههاى بزرگش را در ميان باغها و نهرها قرار مىداد و در جايى كه زمين نرم و هموار باشد ، در مكانى پر درخت و درختان سرشار از ميوه . در ميان خانه‌ها و عمارات بسيار و روستاهاى به هم پيوسته . در ميان گندمزارهاى قهوه اى رنگ و اراضى پرباران و باغستانهاى خرم و راههاى آباد . در اين حال ، پاداش اندك بود ، زيرا رنج سفر اندك بود . اگر بنيانى كه كعبه بر روى آن ساخته شده و سنگهايى كه ديوارهايش را برآورده ، زمرد سبز و ياقوت سرخ و نور و روشنى بود ، از دودليها و ترديدهايى كه در سينه‌ها جارى كرده مىكاست و سعى و كوشش شيطان را از دلها دور مىساخت و اضطراب و نگرانى را از قلب مردم مىزدود . ولى خداوند بندگانش را به گونه گونه سختى مىآزمايد و به انواع مجاهدتها به بندگى وامىدارد . و به كارهاى ناخوش آيند امتحان مىكند تا تكبر و خودپسندى را از دلهايشان بيرون كند و خوارى و فروتنى را جانشين آن سازد . اينهاست درهايى كه به عوالم فضل و احسان او گشوده مىشود و سببهايى مهيا براى آنكه بندگانش را بيامرزد و گناهانشان را ببخشايد . خدا را ، بترسيد از تبهكارى در اين جهان و كيفر ستمگرى در آن جهان ، و از سرانجام بد خودخواهى و خودپسندى كه دام بزرگ ابليس است . حيله و مكر او بر

--> ( 1 ) . تهليل : لا إله الا الله گفتن